A fronda dos cervos  /  Doa








www.doa-music.com
boa-fol 100FOL1013

2011

cm







1. Verdes herbas  [3:38]
Música: Bernardo Martínez — Texto: Pero Meogo

2. Estes meus ollos  [3:33]
Baseado en Cantiga de Sta. María, Afonso X O Sabio   CSM 4
Texto: Johan García de Guilhade

3. Levousa fremosa  [4:18]
Música: Xoan Piñón — Texto: Pero Meogo

4. Gran dereit  [3:58]
Baseado en Cantiga de Sta. María, Afonso X O Sabio   CSM 244   ( + CSM 7 )

5. Porque no mundo mengou a verdade  [3:17]
Música: Xosé Quintas Canella — Texto: Airas Nunes

6. Cantiga II de Martín Códax  [5:05]
Baseado en Cantiga 2 de Martín Códax   ca II

7. Voda mozárabe  [3:40]
Baseado en Cantiga de Sta. María, Afonso X O Sabio   CSM 322

8. Sediame eu na ermida de San Simón  [3:47]
Música: Xose Quintas Canella — Texto: Meendinho

9. O Maroot  [3:25]
Baseado en Cantiga de Sta. María, Afonso X O Sabio   CSM 361
e un Lais (Cantiga de Escarnio e Maldizer)

10. Sancti Iacobi  [6:01]
Baseado en Códice Calixtino   cc 76






DOA
Susana de Lorenzo: voz
Bernardo Martínez: percusión, teclados
Xaquín Blanco: gaitas, oboe, frautas
Óscar Fernández: zanfona
Xoan Piñón: guitarra eléctrica e acústica, laude




Arranxos: DOA
Produción musical: Bernardo Martínez
Limiar: Eva Veiga
Estudo crítico-literario: Federico Pérez
Redacción de textos: Eva Veiga, Federico Pérez
Coordinación de textos: Susana de Lorenzo
Mesturas e masterización: Suso Ramallo
Gravación de voz: Pablo Barreiro
Fotografías: Xoan Piñón
Deseño gráfico: Barro Salgado Santana
Produción executiva: FOL MÚSICA - Nando Luaces

www.doa-music.com

Agradecimentos:
Eva Veiga, Federico Pérez, Miguel Pinheiro, Leilía, Xosé Salgado, Pablo Barreiro,
Sergio Delgado, Guillermo Escrigas, Simón Casal, Suso Montero, Nan Casal, Arianna M. Sanesi, Andrea Boscardin, Guillermo Rodríguez...

e a tódolas persoas que formaron parte de este grupo ao longo do tempo.


Cordinación de textos: Susana de Lorenzo
Mezclas y masterización: Suso Ramallo
Grabación de voz: Pablo Barreiro
Fotografía: Xoan Piñón

Diseño gráfico: Barro Salgado Santana
Productor ejecutivo: FOL MÚSICA - Nando Luaces

Edición FOL MÚSICA
℗ & © 2011 Fol Música

www.boa.es


































A fronda dos cervos
Eva Veiga

Vén o cervo guiando a luz dende oriente até o fin da terra, alí onde o sol se funde por amor no mar. Vén a luz perfilar o pórtico glorioso baixo do que soan as secretas fontes, e mesmo trazar a ponte en arco de medio punto que se fai eco da cantiga. Vén o cervo—luz renacer no ritmo que anovado agroma do seu propio rastro.

Vén do silencio o son que florea na lira arbórea do corazón. Lírica Rosa na que o orballo deita a súa escura claridade. Rosa que fai brisa e foxe a prol do vento. Cerva corría que non sabía dos cavorcos, altas herbas medrábanlle entre os peitos de impaciencia; meteoros, retrincos do ceo vestíanlle as coxas e aínda a alma que verdeaba; auga espida nos seus ollos, de lirios chea a súa ollada; cerva corría que non sabía dos cavorcos.
Ten sede o cervo e bebe mal de amor. Ferida que non cura. Na boca, unha herbiña dourada. Na fronda dos cervos, os druídas conxuran a melancolía coa maxia das flores.

Todo danza en misteriosa harmonía.

O Maroot xace morto e envolto pola pel do cervo.
Un aire temperado. Unha corda que sostén o alento. Unha vibración eléctrica. Un brillo de metais.
A raíz que percute contra o tempo.
Cómo chamar a iso que sustancia esta música, iso que con ela trae e con ela de nós leva, algo inapreixable, mais que nos apalpa e xa nunca igual se toca?

Será a Ausencia que escintila? Será o Mar? Alto mar do mar levado.



Esplendor literario na Galicia medieval: a lírica galego-portuguesa
Federico Pérez

Contra finais do século XII deuse en Galicia un dos movementos culturais máis importantes da Europa desa época. Esta manifestación prolongouse ata a metade do século XIV e veu significar, co paso do tempo, o fito literario máis sobresaliente da nosa historia, da historia de Galicia. Coñecida hoxe co nome xenérico de lírica medieval galego-portuguesa, esta expresión literaria estendeuse por todo o occidente da Península Ibérica. O seu vehículo de transmisión foi o galego-portugués, lingua que se formou a partir da evolución do latín nesta zona concreta.

A época de esplendor da lírica galego-portuguesa coincide cos reinados de Afonso X, o Sabio (1252-1284) en Castela e cos de Afonso III (1248-1279) e Don Dinís (1279-1325) en Portugal. Este dato, aparentemente sen relevancia, é moi importante para calibrar a magnitude de tan grande expresión cultural, xa que foron eles tamén protagonistas na creación do corpus lírico galego-portugués. Os outros e principais protagonistas desta lírica foron os trobadores, os auténticos artesáns que deron forma e expresión a unha literatura de transmisión oral que acabou sendo referente cultural en toda Europa.

Hoxe podemos gozar desta espléndida lírica grazas a unha serie de documentos e códices que recompilaron grande parte da produción literaria daquela época. Casualmente, en Galicia, non se conserva absolutamente nada de toda esta lírica. Son tres os códices que recollen parte da creación lírica medieval: o Cancioneiro da Vaticana, o Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa e o Cancioneiro de Ajuda, este último elaborado, segundo parece, na corte de Afonso X, o Sabio. Nestes tres códices conviven 1.680 cantigas de temática profana, escritas por preto de 150 autores.

Outro documento que xogou un papel fundamental na recuperación da lírica galego-portuguesa foi o Pergamiño Vindel. Nel recóllense as sete cantigas de Martín Códax coa súa correspondente notación musical. É por isto que representa un documento moi valioso dentro do corpus lírico galego-portugués.

Ademais da lírica de temática profana, existiu unha lírica relixiosa, con Afonso X, o Sabio como principal expoñente. As súas Cantigas de Santa María representan unhas das xoias da literatura galega de tódolos tempos. Afortunadamente, hoxe conservamos os catro códices que recollen toda esta produción.

Dentro do que eran as composicións trobadorescas, destacan tres como símbolos máis recoñecibles da lírica galego-portuguesa:

Cantigas de Amigo, nas que unha muller fala sobre o seu amado. A pesar disto, eran cancións escritas por homes.

Cantigas de Amor. Nestas composicións é unha home o que louva a muller, que non está presente.

Cantigas de Escarnio e Maldicir. Eran cancións satíricas que trataban todo tipo de temas (relixión, sexo, política, relacións sociais, etc).

Outras composicións: alba, pastorela, pranto, etc.

En definitiva, o que intentamos facer con esta pequena introdución é contextualizar e ubicar, no tempo, no espazo e na cultura do momento, estas pezas que, a continuación, o oínte vai poder degustar.



VERDES HERBAS / Pero Meogo

De Pero Meogo sabemos tamén moi pouco. Suponse que foi un xograr galego que viviu aló pola segunda metade do século XIII. Con respecto ao seu apelido, o máis normal é que fose Moogo, xa que hai máis concorrencias con este que co primeiro. Moogo viña significar "monxe", "sacerdote".

A cantiga que nos ocupa pertence ao xénero das de amigo e posúe unha forte carga simbólica: unha moza dille ao amigo que, nun prado, viu unha morea de cervos e cervas. Este feito produciulle unha ledicia tan grande que alí mesmo se lavou e adecentou para esperar polo amigo.

Evidentemente, o simbolismo é moi forte e lévanos a un futuro encontro sexual e a como a moza se prepara para este encontro: desde a auga, símbolo por antonomasia da fertilidade, ata os cervos e as cervas, unión do masculino co feminino, pasando pola preparación e enfeite da moza con fíos de ouro, isto é, viste de gala para recibir o amigo.
E todo isto nun verde prado, lugar idóneo para o encontro dos namorados nas cantigas de amigo.

E todo isto nun verde prado, lugar idóneo para o encontro dos namorados nas cantigas de amigo.


ESTES MEUS OLHOS ... / Johan Garcia de Guilhade

Con este autor acontece tamén coma co resto dos que vimos vendo. Non hai datos nin información sobre a súa vida, así que nos limitaremos a falar da cantiga.

Estamos diante dunha cantiga de amor na que o poeta se laia do sufrimento que padece por non poder ver a súa senhor. A utilización de senhor nas cantigas de amor no canto de "amada" ou "dona", por exemplo, débese, segundos algúns estudosos, a ese carácter incorpóreo, case espiritual, que se lle intentaba dar á muller desexada.

Nesta cantiga, o autor sérvese dos ollos para focalizar a súa tristura. Son os ollos e o corazón os que sofren, os que choran e se cegan cando non ven a muller que queren ver.

Pero o xogo poético é ben curioso, xa que se emprega a cegueira para dúas situacións diferentes: na primeira, o namorado queda cego porque non ve o que el quere ver, isto é, a luz dos ollos que os seus ollos queren ver. Ao non ver esa luz, prefire quedar cego.

No segundo caso, a cegueira é provocada polo exceso de luz, a luz e o resplandor da visión da amada, da senhor.


LEVOU-S' A FREMOSA / Pero Meogo

Novamente, coma na cantiga anterior de Pero Meogo, o autor xoga co simbolismo para falar das relacións amorosas entre unha moza e o amigo.   

A moza, coa forza do amor, érguese cedo e valse lavar á fonte para recibir o amigo. As fontes, fontanas e prados onde a auga está presente son os denominados locus amoenus, lugares propicios para o encontro amoroso.

Volvemos ter a auga como elemento de fecundidade. Pero nesta ocasión non se nos fala dun cervo calquera, senón do "cervo do monte". Este simboto emprégase para darlle ao poema unha connotación máis sexual e erótica.

Noutras versións da cantiga, esta comeza así: "Levou-s'a alva, levou-s'a velida...". A "alva" sería o momento escollido polos amantes para se encontraren, porque é ese o momento do día, o do nacemento do sol, o que eles prefiren para o achegamento.


PORQUE NO MUNDO MENGUOU A VERDADE / Airas Nunes

Airas Nunes foi un trobador que exerceu a súa actividade nos últimos anos do reinado de Afonso X, o Sabio. Mesmo se cre que puido ter participado na elaboración das Cantigas de Santa María. Como ocorre con tantos outros autores, descoñécense por completo datos da súa traxectoria humana, aínda que parece claro que viviu entre finais do século XII e finais do XIII.

Grazas á datación dalgunha das súas cantigas, contextualizadas a partir de feitos e personaxes históricos, poderiamos situar toda a súa obra entre 1280 e 1290.

"Porque no mundo menguou a verdade..." é un sirventés moral, pero ademais é unha das composicións de crítica social e calidade literaria máis elevadas da lírica galego-portuguesa. Poida que esteamos ante a primeira ou unha das primeiras cancións protesta da historia. Airas Nunes debúxanos nela un panorama desolador nunha sociedade na que os valores empezan a abanear pola súa febleza. A verdade está en decadencia; caeu tan baixo que, nin sequera, a propia igrexa sabe dela.

Unha voz pregúntase onde a pode atopar. Pero non hai maneira; por máis que a busca, non dá con ela. Nin sequera nos mosteiros hai rastro de tan prezado ben, nin en Cistel, nin en Santiago. Como ben se pode ver, é a igrexa a principal receptora dos dardos que o autor lanza sen piedade.
Con esta cantiga, podemos ver o integrado que estaba Airas Nunes nos asuntos do reino. Viña sendo unha especie de voceiro real e a súa función era a de louvar a figura do príncipe e ridiculizar os seus contrincantes. Un deles era Don Gómez García, abade de Valladolid e a quen ía dirixida esta peza.


CANTIGA 2 / Martín Códax

Martín Códax foi un dos considerados "poetas" do mar de Vigo, xunto con Meendinho e Johan de Cangas. Se ben non se sabe con certeza que era oriundo daquela zona, as súas cantigas xiran todas arredor da ría de Vigo. Da súa traxectoria persoal sábese ben pouco ou case nada. Foi xograr e crese que formou parte do séquito dalgún magnate en tempos de Fernando III. Poida que estivese destinado na Reconquista de Andalucía.

A súa actividade céntrase entre 1240 e 1280, aproximadamente. Os caprichos da literatura e da historia fixeron que só chegaran ata os nosos días sete cantigas súas, cando, seguramente, tivese un corpus poético máis amplo. Grazas a Pedro Vindel, hoxe podemos gozar das sete cantigas de Martín Códax xunto coa súa notación musical. Alá por 1914, este home adquiriu un códice do século XIV titulado "De oficiis", de Cicerón. O que non sabía Vindel era que, na encadernación do mesmo viñan agochadas as sete cantigas coas partituras de seis delas.

Na cantiga que nos ocupa, a dúas, unha moza festexa a chegada do amigo, que estivo lonxe durante moito tempo. Neste caso, a confidente é a nai. É unha clásica cantiga de amigo que evoca un tema xa manido nestas composicións: o regreso do amigo e a celebración por tal feito. Unha celebración por partida dobre: por un lado festéxase a chegada do amado san e salvo, e por outro, que se fixo amigo do rei, o que significa que subiu varios chanzos na escala social.


SEDIA-M'EU NA ERMIDA DE SAN SIMÓN / Meendinho

A contribución de Meendinho á lírica galego-portuguesa e á poesía universal é única, como único é o poema que agora nos ocupa. Os s cancioneiros non foron xustos cun dos xograres máis brillantes que deu Galicia. Del sabemos case nada, como non: puido vivir na zona da ría de Vigo, pero non hai evidencias que certifiquen isto, só a evocación da illa de San Simón.

O que está claro é que estamos diante dunha obra cumio da literatura universal, na que o simbolismo volve ser o eixo sobre o que se estrutura o poema: unha rapaza, que espera pola chegada do amigo na illa de San Simón, vese sorprendida polas ondas e a forza de mar. Nin o amigo aparece, nin hai barqueiro que a volva á terra. Pensa ela entón que morrerá "fremosa no mar maior".

O que prometía ser un encontro amoroso co amigo acábase transformando nun encontro coa morte. Todo son trabas a ese amor. Pasamos, entón, do protagonismo do amor ao protagonismo da morte.

Agora ben, ¿que é ese mar? Esas ondas que a cercan, ¿que son? Non son máis cás ondas da paixón e do desexo que tentan a virxindade da rapaza, simbolizada na ermida. Estamos, pois, diante dunha loita de sentimentos, medos, desexos e pensamentos: a moza non sabe se escapar da tentación ou entregarse á paixón e perder o seu ben máis prezado, a inocencia. En realidade, si que o sabe. Sabe que quere entregarse sen reservas ao amor, por iso "morrerá fremosa no alto mar", é dicir, sacrificará a virxindade polo amor que tanto espera e desexa.


O MAROOT / Anónimo

Esta cantiga pertence ao grupo dos Lais de Bretaña, poemas que chegaron a través dos Cancioneiros e que versan sobre a materia de Bretaña (ciclo artúrico, etc.).

Descoñécese o autor ou, cando menos, a persoa que transcribiu esta peza. Nela, varias doncelas bailan e están contentas porque, por fin, se ven libres do destino cruel e ruín que Maroot (Morholt) tiña previsto para elas.

Cóntasenos no Tristan en prose que Morholt ou Maroot foi un rei de Irlanda que lie impuxera ao pobo de Cornualles un castigo. Este castigo consistía en que lle fosen entregados cen mozos e cen mozas de familia nobre. Isto prolongouse no tempo ata que chegou TrIstán, que asoballou a Morholt e liberou o pobo de Cornualles, mozos e mozas incluídos.

Segundo os estudosos, esta cantiga podería provir da Suite de Merlín, xa que, nun fragmento da mesma, doce doncelas bailan arredor dun escudo de Morholt mentres cospen sobre el e o maldín por odialas. Pero no resto da Suite, o comportamento de Morholt é leal para coas doncelas, xa que as auxilia e defende conforme ás regras de cabalería. Este feito fai un pouco complexo o estudo da cantiga.

De tódolos xeitos, a rúbrica que acompaña a cantiga podería vir do Guiron de Courtois, onde se lle dá a Morholt ese carácter de personaxe malvado que aldraxa as doncelas en vinganza pola morte do pai.



Prólogo de Eva Veiga

Viene el ciervo guiando la luz desde oriente hasta el fin de la tierra, allí donde el sol se funde en el mar por amor.
Viene la luz a perfilar el pórtico glorioso bajo el que suenan los secretos surtidores
y ,aún, a trazar el puente en arco de medio punto que se hace eco de la cantiga.
Viene el ciervo-luz a renacer en el ritmo que renovado brota de su propio rastro.

Viene del silencio el sonido que florece en la lira arborescente del corazón.
Lírica Rosa en la que el rocío precipita su oscura claridad. Rosa que hace brisa y huye a favor del viento.
Cierva corría sin saber de los barrancos, altas hierbas le crecían entre los pechos de impaciencia;
meteoros, retazos de cielo le engalanaban los muslos e igual el alma que verdecía;
agua desnuda en sus ojos, de lirios llena su mirada, cierva corría sin saber de los barrancos.

Tiene sed el ciervo y bebe mal de amor. Herida que no se cura. En la boca, una hierba dorada.
En el bosque de los ciervos, los druidas conjuran la melancolía con el hechizo de las flores.
Todo danza en misteriosa armonía.

El Maroot yace muerto y ceñido por la piel del ciervo.
Un aire sosegado. Una cuerda que sostiene el aliento. Una vibración eléctrica. Un brillo de metales.
La raíz que percute contra el tiempo.
Cómo llamar a eso que sustancia esta música, eso que con ella trae y que también de nosotros se lleva,
algo inaprensible, que no obstante nos palpa y ya nunca igual se toca?
Será la Ausencia que resplandece? Será el Mar? Alto mar do mar levado.







sonusantiqva.org

The Web SonusAntiqva
inicio home